Emisja pieniądza – na czym polega i kto za nią odpowiada?

Emisja pieniądza to proces wprowadzania do obiegu gotówki oraz kreowania zapisów na rachunkach bankowych. W Polsce odpowiada za nią przede wszystkim Narodowy Bank Polski, choć pieniądz bezgotówkowy tworzą także banki komercyjne. Poznaj mechanizmy, narzędzia i skutki tego procesu.

Czym jest emisja pieniądza?

W najprostszym ujęciu chodzi o zwiększanie ilości środków płatniczych dostępnych w gospodarce. Mogą one przyjmować postać banknotów i monet, czyli pieniądza gotówkowego, albo istnieć wyłącznie jako zapisy elektroniczne na rachunkach bankowych. Za ten pierwszy rodzaj odpowiada bank centralny, natomiast drugi powstaje głównie w sektorze banków komercyjnych.

Podstawowe rozróżnienie przedstawia poniższa tabela:

W systemie rezerwy cząstkowej banki komercyjne nie muszą trzymać w skarbcach pełnego pokrycia dla przyjmowanych depozytów. Wystarczy, że utrzymują określoną część rezerwy, a pozostałe środki mogą przeznaczyć na kredyty. Każde udzielone zobowiązanie tworzy nowy zapis na rachunku klienta, co zwiększa ilość pieniądza bezgotówkowego w obiegu. Zjawisko to opisał w 2014 roku Bank Anglii, potwierdzając, że współczesne banki komercyjne nie są jedynie pośrednikami.

Odrębnym zjawiskiem pozostaje pieniądz elektroniczny. Instytucje parabankowe mogą go wydawać wyłącznie w relacji 1:1 do przyjętych środków, a ograniczenia wynikające z dyrektyw 2009/110/EC i 2000/46/EC mają zapobiegać przekształcaniu tej działalności w akcję kredytową.

Kto emituje pieniądz w Polsce?

Wyłączne prawo do emisji pieniądza w kraju ma Narodowy Bank Polski. Uprawnienie wynika wprost z ustawy zasadniczej i ma charakter konstytucyjnego przywileju. Bank centralny odpowiada również za wartość polskiego pieniądza oraz za prowadzenie polityki pieniężnej.

W Polsce wyłączne prawo emisji pieniądza oraz ustalania i realizowania polityki pieniężnej ma Narodowy Bank Polski – wynika to z Art. 227 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W praktyce NBP emituje banknoty i monety powszechnego obiegu. Banknoty serii „Władcy Polski” produkuje Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych, natomiast bilon oraz monety kolekcjonerskie powstają w mennicy państwowej. Od połowy lat sześćdziesiątych bank emituje także złote i srebrne monety kolekcjonerskie, które upamiętniają ważne wydarzenia, rocznice i postacie.

Inaczej wygląda to w strefie euro. Emisja banknotów euro należy do krajowych banków centralnych Eurosystemu oraz Europejskiego Banku Centralnego, a decyzję w tej sprawie podejmuje EBC. W przypadku monet euro prawo do emisji pozostawiono poszczególnym państwom członkowskim, choć wielkość tej emisji kontroluje także EBC.

Jak bank centralny reguluje podaż pieniądza?

Bank centralny dąży przede wszystkim do utrzymania stabilności cen i wspierania wzrostu gospodarczego. Aby wpływać na ilość pieniądza w obiegu, sięga po kilka narzędzi polityki pieniężnej. Ich skuteczność zależy od spójności oraz od reakcji sektora bankowego.

W praktyce wykorzystuje w tym celu następujące instrumenty:

• operacje otwartego rynku – zakup lub sprzedaż papierów wartościowych,
• stopy procentowe – w tym stopa lombardowa i stopa redyskonta weksli,
• rezerwy obowiązkowe – minimalny poziom środków utrzymywanych przez banki komercyjne w banku centralnym,
• kredyty dla banków komercyjnych kształtujące płynność całego sektora.

Operacje otwartego rynku

Gdy bank centralny kupuje papiery wartościowe od banków komercyjnych, zasila je w dodatkowe środki. To zwiększa ich zdolność do udzielania kredytów i pośrednio podnosi ilość pieniądza bezgotówkowego. Sprzedaż papierów wartościowych działa odwrotnie – wycofuje płynność z rynku.

Operacje otwartego rynku uchodzą za najbardziej elastyczne narzędzie polityki pieniężnej. Dzięki nim bank centralny może reagować na bieżące zmiany płynności w systemie bankowym bez zmiany oficjalnych stóp procentowych.

Stopy procentowe i rezerwy obowiązkowe

Poziom stóp procentowych determinuje koszt kredytu. Podwyższenie stopy lombardowej czy stopy redyskonta weksli ogranicza opłacalność pożyczania od banku centralnego, a to wpływa na mniejszą akcję kredytową banków komercyjnych. Obniżenie stóp działa stymulująco, bo tanieje pieniądz.

Rezerwy obowiązkowe wyznaczają natomiast część depozytów, której banki komercyjne nie mogą przeznaczyć na kredyty. Podwyższenie tego wskaźnika zmniejsza możliwości kreacji pieniądza, a jego obniżenie zwiększa przestrzeń do akcji kredytowej.

Jakie skutki niesie nadmierna emisja pieniądza?

Umiarkowane zwiększanie podaży pieniądza może pobudzać inwestycje i konsumpcję, zwłaszcza w czasie spowolnienia gospodarczego. Dzięki temu przedsiębiorstwa mają łatwiejszy dostęp do kapitału, a rynek pracy zyskuje nowe miejsca. Problem pojawia się, gdy przyrost środków płatniczych wyraźnie wyprzedza wzrost produkcji.

Wtedy rośnie ryzyko inflacji, czyli wzrostu ogólnego poziomu cen. Pieniądz traci siłę nabywczą, a gospodarstwa domowe odczuwają spadek realnej wartości dochodów. W skrajnych warunkach proces ten prowadzi do hiperinflacji, która potrafi zniszczyć zaufanie do systemu monetarnego.

Hiperinflacja w Niemczech

Klasycznym przykładem pozostaje hiperinflacja w Niemczech z lat 20. XX wieku. Nadmierna emisja pieniądza, związana z koniecznością finansowania zobowiązań wojennych, doprowadziła do drastycznego spadku wartości marki niemieckiej. Ceny zmieniały się z dnia na dzień, a oszczędności obywateli błyskawicznie traciły znaczenie.

Luzowanie ilościowe po 2008 roku

Po kryzysie finansowym z 2008 roku banki centralne w Stanach Zjednoczonych i Europie prowadziły programy luzowania ilościowego. Polegały one na zakupie aktywów finansowych, co zwiększało płynność na rynku i ułatwiało dostęp do kapitału. Działania te pomogły ustabilizować gospodarki, choć wywołały też długą debatę o granicach takiej polityki.

Jakie alternatywne koncepcje emisji pieniądza istnieją?

W teorii ekonomii od dawna trwa spór o to, ile pieniądza potrzebuje gospodarka. Ilościowa teoria pieniądza wskazuje, że całkowita wartość nominalna pieniądza w obiegu powinna odpowiadać wartości transakcji i szybkości obiegu pieniądza. Niektóre nurty idą jednak dalej i proponują odmienne mechanizmy emisji.

Do najbardziej znanych podejść alternatywnych zalicza się:

• austriacką teorię pieniądza – krytykuje interwencje państwa i postuluje system waluty złotej lub zniesienie monopolu państwa na produkcję pieniądza,
• bank czasu – opiera się na bezgotówkowej wymianie usług, w której jednostką rozliczeniową jest zwykła godzina,
• kredyt społeczny – uzależnia emisję od podmiotów zobowiązujących się do wykonania czegoś użytecznego,
• pieniądz pracy – koncepcja Roberta Owena, w której bony pracy potwierdzają ilość pracy włożonej w wytworzenie towarów.

Austriacka teoria pieniądza

Przedstawiciele szkoły austriackiej podkreślają, że każda interwencja państwa na rynku pieniądza prowadzi do nadmiernego zwiększania jego podaży. Zamiast monopolu banku centralnego proponują oparcie systemu na walucie złotej albo dopuszczenie konkurencji w produkcji pieniądza. W tym ujęciu zmiany ilości pieniądza oddziałują nie tylko na poziom cen, lecz także na ich strukturę.

Pieniądz pracy i bony pracy

Koncepcja pieniądza pracy traktuje pracę jako podstawę wszelkiej wartości. Bank centralny przez swoje filie miałby potwierdzać ilość pracy wydatkowanej na wytworzenie danego towaru, a bony pracy służyłyby jako przekazy na inne dobra zgromadzone w magazynach. To podejście miało usuwać niesprawiedliwość społeczną, lecz jego praktyczne zastosowanie okazało się bardzo trudne.

Współczesne raporty, w tym opracowanie zamówione przez Urząd Premiera Islandii, pokazują też, że po kryzysie z 2008 roku wróciła dyskusja o systemie Pieniądza Suwerennego. Zakłada on przeniesienie kreacji pieniądza z banków komercyjnych do państwa, co miałoby zwiększyć stabilność finansową.