Monety są znacznie trwalsze od banknotów. Metal lepiej znosi zgniatanie, tarcie, wilgoć i wielokrotne przenoszenie niż papier bawełniany. Moneta może zachować użyteczność przez kilkadziesiąt lat, natomiast banknot zużywa się zwykle po kilku–kilkunastu latach. Rzeczywisty czas zależy przede wszystkim od intensywności obiegu.
Dlaczego monety wytrzymują dłużej niż banknoty?
Banknoty są produkowane na papierze bawełnianym, który z czasem się zagina, przeciera, brudzi i traci sztywność. Monety wykonuje się ze stopów metali odpornych na typowe obciążenia mechaniczne. Mogą mieć rysy lub odkształcenia, ale zwykle zachowują czytelność nominału i możliwość wykorzystania w transakcjach znacznie dłużej niż banknot.
Na trwałość wpływa także sposób użytkowania. Niskie nominały często przechodzą z rąk do rąk podczas codziennych zakupów. Banknoty o wyższej wartości są częściej przechowywane jako oszczędności, dlatego rzadziej są zginane, transportowane i przekazywane kolejnym osobom. To zjawisko określa się jako tezauryzację, czyli przechowywanie pieniędzy poza bieżącym obrotem.
Podane wartości są średnimi obserwowanymi w obiegu gotówkowym, a nie sztywną granicą trwałości pojedynczego egzemplarza:
| Nominał | Średni czas życia w obiegu | Typowa funkcja w obrocie |
|---|---|---|
| 10–50 zł | około 3–5 lat | częste płatności i szybka cyrkulacja |
| 100 zł | około 8 lat | płatności o średniej wartości |
| 200 zł | znacznie powyżej 10 lat | rzadszy obrót i przechowywanie |
| 500 zł | powyżej 20 lat | głównie przechowywanie wartości |
Według materiałów NBP monety są najbardziej odporne, a ich trwałość może sięgać kilkudziesięciu lat. Żywotność banknotów wydłużają także rozwiązania technologiczne. Przykładem jest lakierowanie, które wprowadzone dla wybranych nominałów zwiększyło ich odporność na zużycie. W przypadku banknotu 10-złotowego średni czas życia wzrósł dzięki temu z około 2,4 do prawie 3,5 roku.
Czas rotacji a czas życia pieniądza
Czas życia oznacza okres od wprowadzenia banknotu lub monety do obiegu do wycofania z powodu zużycia. Czas rotacji jest czymś innym – określa, jak długo znak pieniężny pozostaje poza systemem NBP, zanim wróci do banku centralnego lub sortowni na kontrolę.
Z raportu NBP dotyczącego obrotu gotówkowego w 2018 roku wynika, że banknot wracał z banku do sortowni średnio po 370 dniach od pobrania go z NBP. Nie oznacza to, że po tym czasie był zniszczony. Podczas sortowania sprawdza się jego jakość i autentyczność, a egzemplarze nienadające się do dalszego obiegu są wycofywane i zastępowane nowymi.
Monety rotują znacznie wolniej. Monety 1-złotowe wracają do NBP średnio co około pięć lat, a monety 2- i 5-złotowe co sześć–siedem lat. Długi czas rotacji nie jest jednak równoznaczny z granicą ich fizycznej trwałości.
Co zrobić z uszkodzonym banknotem lub monetą?
Zużyty albo uszkodzony znak pieniężny można przedstawić do wymiany w kasie banku działającego w Polsce. Bank sprawdza autentyczność oraz to, czy można rozpoznać nominał. Podstawowe zasady są następujące:
- Bank wymienia znak pieniężny, jeśli nie ma podejrzeń, że został sfałszowany.
- Pełną wartość banknotu można otrzymać, gdy zachowało się ponad 75% jego pierwotnej powierzchni w jednym fragmencie.
- Pełna wartość przysługuje także wtedy, gdy banknot jest podzielony na najwyżej dziewięć części pochodzących z tego samego egzemplarza i razem stanowią 100% jego powierzchni.
- Połowę nominału można otrzymać, gdy zachowało się od 45% do 75% powierzchni banknotu w jednym fragmencie.
- Banknoty i monety niespełniające tych warunków bank przyjmuje do przekazania Centrali NBP, która podejmuje decyzję o wymianie.
- W przypadku monet wymiana dotyczy przede wszystkim uszkodzeń mechanicznych, także uszkodzeń pierścienia lub rdzenia.
Warunki wymiany określa Zarządzenie Prezesa NBP nr 31/2013. Jeżeli autentyczności lub wartości nominalnej nie da się potwierdzić, Centrala NBP może odmówić wymiany i zwrócić przedstawiony znak pieniężny albo jego fragmenty.
O trwałości monety i banknotu decydują przede wszystkim materiał oraz intensywność użytkowania. Monety zwykle pozostają w obiegu przez dziesięciolecia, a banknoty o niskich nominałach zużywają się najszybciej, ponieważ najczęściej uczestniczą w codziennych transakcjach.
