Banknot polimerowy to pieniądz obiegowy lub kolekcjonerski wykonany z elastycznego tworzywa sztucznego, a nie z tradycyjnego papieru zabezpieczonego. Podstawowa różnica dotyczy podłoża, które ma bezpośredni wpływ na trwałość, odporność na wilgoć oraz rodzaj możliwych do zastosowania zabezpieczeń. W dalszej części artykułu znajdziesz konkretne informacje o budowie, różnicach i najciekawszych emisjach polimerowych.
Czym jest banknot polimerowy?
Banknot polimerowy powstaje na cienkiej folii z tworzywa sztucznego, najczęściej na bazie polimeru o handlowej nazwie Guardian. W odróżnieniu od klasycznego papieru wartościowego nie chłonie wody i jest mniej podatny na rozdarcia. Tego typu środek płatniczy bywa stosowany w krajach o gorącym i wilgotnym klimacie, gdzie wilgoć, pot i częsta wymiana gotówki szybciej niszczą tradycyjne banknoty.
Do produkcji banknotów polimerowych potrzebny jest odpowiedni park maszynowy oraz specjalistyczna wiedza. W styczniu 2013 roku Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych uzyskała certyfikat Guardian Printer Accreditation, co potwierdziło spełnienie wymagań w zakresie maszyn, procesów i umiejętności koniecznych przy druku na podłożu polimerowym. Na świecie zaledwie kilkanaście firm posiada taki certyfikat.
Do produkcji banknotów na podłożu polimerowym niezbędny jest certyfikowany park maszynowy, a na świecie ma go zaledwie kilkanaście firm.
Czym różni się banknot polimerowy od papierowego?
Najważniejsza różnica leży w materiale. Banknot papierowy powstaje z papieru bawełnianego lub z mieszanki bawełny i lnu, natomiast polimerowy z elastycznej folii. To przekłada się na sposób, w jaki banknot reaguje na wilgoć, temperaturę, zabrudzenia i wielokrotne składanie.
Poniższe zestawienie pokazuje najczęściej wymieniane różnice między oboma podłożami:
| Kryterium | Banknot papierowy | Banknot polimerowy |
| Podłoże | papier bawełniany lub lniano-bawełniany | elastyczne tworzywo sztuczne |
| Odporność na wilgoć | ograniczona, nasiąka wodą | wysoka, nie chłonie wody |
| Trwałość w obiegu | mniejsza, szybsze zużycie | dużo większa |
| Typowe zabezpieczenia | znak wodny, nitka zabezpieczająca, mikrodruk | przezroczyste okienko, hologram, elementy zmieniające kolor |
Odporność na wilgoć i zabrudzenia
Podłoże polimerowe praktycznie nie nasiąka wodą, dlatego banknot można przypadkowo zamoczyć bez ryzyka rozwarstwienia czy utraty sztywności. W gorącym klimacie ma to duże znaczenie, ponieważ papier szybciej nasiąka potem i brudem, a jego powierzchnia staje się miękka i podatna na uszkodzenia.
Żywotność w obiegu
Banknoty polimerowe dłużej zachowują czytelność i kształt niż papierowe. Mniejsza podatność na rozdarcia sprawia, że bank centralny rzadziej musi zastępować zużyte egzemplarze nowymi. W praktyce oznacza to niższe koszty emisji gotówki w dłuższym okresie, choć samo podłoże bywa droższe w produkcji.
Jakie zabezpieczenia stosuje się w banknotach polimerowych?
Podłoże z tworzywa pozwala na umieszczenie przezroczystych okienek, które są trudne do podrobienia. W okienkach często znajdują się hologramy, mikrodruki lub elementy zmieniające kolor. Dzięki temu użytkownik może szybko sprawdzić autentyczność bez specjalistycznego sprzętu.
W polskim banknocie kolekcjonerskim o nominale 20 zł z 2014 roku znalazły się między innymi:
- przezroczyste okienko z holograficznym wizerunkiem Belwederu,
- roślinny element graficzny zmieniający kolor w zależności od kąta obserwacji,
- przezroczysty element metaliczny w kolorze niebieskim wkomponowany w grafikę,
- druk stalorytniczy, mikrodruki oraz numeracja typograficzna.
Oprócz tego zastosowano druk stalorytniczy, mikrodruki i numerację typograficzną. W efekcie pierwszy polski banknot polimerowy łączył cechy typowe dla nowoczesnych pieniędzy z tworzywa z klasycznymi metodami druku stosowanymi na papierze.
Przykłady polimerowych banknotów z Polski i Wielkiej Brytanii
Pierwszym polskim banknotem polimerowym był banknot kolekcjonerski o nominale 20 zł, upamiętniający 100. rocznicę utworzenia Legionów Polskich. Narodowy Bank Polski wprowadził go do obiegu 5 sierpnia 2014 roku. Na przedniej stronie znalazł się portret Marszałka Józefa Piłsudskiego, a na odwrotnej Krzyż Wielki Orderu Virtuti Militari, odznaka I Brygady Legionów Polskich oraz orzełek legionowy.
To była szósta kolekcjonerska emisja NBP, a jej nakład wyniósł do 50 000 sztuk. Ciekawostką jest fakt, że projekt autorstwa Andrzeja Heidricha powstał wiele lat wcześniej z myślą o druku na podłożu papierowym. Mimo to PWPW S.A. zrealizowała go na polimerze, łącząc różne grupy zabezpieczeń.
W polskim banknocie 20 zł z 2014 roku w przezroczystym okienku umieszczono holograficzny wizerunek Belwederu.
Polski banknot 20 zł z Legionami Polskimi
Ta emisja jest pierwszym polimerowym banknotem wyemitowanym przez NBP i zarazem jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich banknotów kolekcjonerskich. Połączenie tematu historycznego z nowoczesnym podłożem przyciągnęło uwagę zarówno kolekcjonerów, jak i osób, które na co dzień nie śledzą emisji Narodowego Banku Polskiego.
Brytyjska piątka z Winstonem Churchillem
13 września 2016 roku Bank Anglii wprowadził do obiegu pierwszy polimerowy banknot o nominale 5 funtów. Jego wymiary to 125 na 65 mm, co oznacza, że był o 15 procent mniejszy od papierowego odpowiednika. Na awersie umieszczono portret Królowej Elżbiety II, a na rewersie wizerunek Sir Winstona Churchilla, Pałac Westminsterski, Big Ben oraz medal Nagrody Nobla, który Churchill otrzymał w 1953 roku w dziedzinie literatury.
Papierowe banknoty o nominale 5 funtów pozostały w obiegu do 5 maja 2017 roku, a po tej dacie można je wymieniać wyłącznie w oddziałach Banku Anglii. Kolejne brytyjskie emisje polimerowe to banknot 10 funtów z Jane Austen z 2017 roku oraz banknot 20 funtów z JMW Turnerem, który wszedł do obiegu w 2020 roku.
Testowy banknot PWPW z pszczołą miodną
Wśród ciekawostek związanych z polskim podłożem polimerowym wymienia się testowy banknot PWPW z 2012 roku z motywem pszczoły miodnej. Należy on do kategorii pseudo-banknotów, czyli polskich testowych emisji Państwowej Wytwórni Papierów Wartościowych. Egzemplarz z serii JK i numeracją 0000000 bywa opisywany w literaturze numizmatycznej, między innymi w Lucow tom VI str. 260 oraz Parchimowicz 27.
Czy banknoty polimerowe mają znaczenie kolekcjonerskie?
Tak, banknoty polimerowe bywają poszukiwane przez kolekcjonerów, zwłaszcza gdy są pierwszymi emisjami w danym kraju lub upamiętniają ważną rocznicę. W Polsce największe znaczenie ma banknot 20 zł z okazji 100. rocznicy utworzenia Legionów Polskich, ponieważ jest to pierwszy polimerowy pieniądz wyemitowany przez NBP.
Oprócz oficjalnych banknotów kolekcjonerskich na rynku numizmatycznym funkcjonują również testowe pseudo-banknoty, takie jak egzemplarz z pszczołą miodną. Z punktu widzenia dokumentacji przydatne są informacje o nakładzie, dacie emisji oraz zastosowanych zabezpieczeniach, dlatego w opisach często pojawia się nakład do 50 000 sztuk i data 5 sierpnia 2014 roku.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Co to jest banknot polimerowy?
To banknot wykonany z cienkiej folii z tworzywa sztucznego zamiast z papieru bawełnianego, stosowany zarówno jako środek płatniczy, jak i kolekcjonerski.
Dlaczego banknoty polimerowe są bardziej odporne na wilgoć niż papierowe?
Ponieważ podłoże polimerowe nie chłonie wody, nie nasiąka potem ani brudem, dzięki czemu nie tracą sztywności ani nie rozwarstwiają się po zamoczeniu.
Jakie zabezpieczenia wyróżniają banknoty na polimerze?
Stosuje się przezroczyste okienka z hologramami, elementy zmieniające kolor, mikrodruki oraz metaliczne wstawki trudne do podrobienia.
Czy produkcja banknotów polimerowych wymaga specjalnych urządzeń?
Tak, do druku na podłożu polimerowym potrzebny jest certyfikowany park maszynowy i specjalistyczna wiedza, co potwierdza na przykład akredytacja Guardian Printer.
Jakie korzyści ekonomiczne daje zastosowanie polimeru w banknotach?
Polimerowe banknoty dłużej zachowują czytelność i kształt, co wydłuża ich żywotność w obiegu i zmniejsza częstotliwość wymiany przez bank centralny.
Jaki był pierwszy polimerowy banknot w Polsce?
Był to kolekcjonerski banknot 20 zł upamiętniający 100. rocznicę utworzenia Legionów Polskich, wprowadzony do obiegu 5 sierpnia 2014 roku.
Czy banknoty polimerowe mają wartość kolekcjonerską?
Tak, szczególnie pierwsze emisje i okolicznościowe wydania są poszukiwane przez kolekcjonerów, a atrakcyjność rośnie przy niskim nakładzie i ciekawych zabezpieczeniach.
