Bilon – historia, rodzaje i ciekawostki o monetach

Bilon to pieniądz zdawkowy w postaci metalowych znaków, który pełni taką samą funkcję płatniczą jak banknoty, choć dawniej miał ściśle określone limity zwalniania ze zobowiązań. Nazwa pochodzi od stopu miedzi i srebra używanego do bicia monet o niskim nominale. W artykule znajdziesz historię, rodzaje metali oraz ciekawostki o monetach zdawkowych.

Czym jest bilon i skąd pochodzi jego nazwa?

Pieniądz zdawkowy w formie metalowej różni się od banknotów materiałem, kształtem i trwałością. Jego wprowadzenie wiązało się z potrzebą uzupełnienia obiegu pieniądza kruszcowego, który wcześniej dominował w codziennych rozliczeniach. Początkowo monety te nie miały pełnej mocy zwalniania z zobowiązań bez ograniczeń.

Dawny stop miedzi i srebra

Określenie bilon wywodzi się od stopu miedzi i srebra, z którego wyrabiano monety o niskiej wartości. Z czasem zaczęto je bić także z niklu, brązu oraz mosiądzu. W pierwszej połowie XIX wieku w Hiszpanii pojawiły się nawet monety zdawkowe ze złota, co do dziś stanowi ciekawostkę numizmatyczną.

Ten sam termin zaczął oznaczać całą grupę metalowych znaków pieniężnych, a nie wyłącznie pierwotny stop. Obecnie mało kto pamięta, że źródłem nazwy był konkretny materiał.

Pieniądz o kursie przymusowym

Współczesny pieniądz zdawkowy ma charakter monety podwartościowej. Oznacza to, że wartość nominalna jest wyższa niż wartość metali użytych do produkcji. Tego typu środek płatniczy wyposaża się w tak zwany kurs przymusowy, dzięki któremu musi być przyjmowany w rozliczeniach.

Współczesny bilon ma charakter monety podwartościowej – jego wartość nominalna bywa wyższa niż wartość metali, z których go wybito.

Jak wyglądała historia monet zdawkowych w Polsce?

Przed 1939 rokiem monety zdawkowe zwalniały z zobowiązań tylko do określonych kwot. Poniższa tabela przedstawia limity dla wybranych nominałów:

Przedwojenne limity pokazują, że moneta 10-złotowa zwalniała z zobowiązań do 1000 zł, a niklowa 1-złotówka jedynie do 50 zł. Po denominacji złotego i uporządkowaniu systemu pieniężnego przedwojenne ograniczenia przestały obowiązywać. W latach 1989–1994 z powodu wysokiej stopy inflacji metalowe znaki praktycznie zniknęły z obiegu, a codzienne płatności realizowano głównie banknotami.

W latach 1989–1994, z uwagi na wysoką stopę inflacji, monety zdawkowe w praktyce nie pojawiały się w obiegu aż do momentu denominacji złotego.

Z jakich metali bije się monety zdawkowe?

Historia monet zdawkowych pokazuje dużą różnorodność materiałów. W różnych okresach wykorzystywano:

• stop miedzi i srebra, od którego pochodzi nazwa bilon,
• nikiel, brąz i mosiądz,
• złoto w Hiszpanii w pierwszej połowie XIX wieku,
• stal, aluminium i stopy miedzi stosowane współcześnie.

Zmiana stopu w polskich groszówkach

W Polsce emisją monet zdawkowych zajmuje się Narodowy Bank Polski. Produkcja odbywa się w Mennicy Polskiej, ale w latach 2014–2016 groszówki biła brytyjska Royal Mint. W tym okresie zmieniono też materiał najmniejszych nominałów.

Zamiast mosiądzu manganowego zastosowano stal powlekaną mosiądzem. Ta zmiana obniżyła koszty produkcji i ułatwiła dalsze bicie monet o nominałach 1, 2 i 5 groszy.

Czym monety zdawkowe różnią się od banknotów?

Monety zdawkowe są znacznie trwalsze od papierowych banknotów. Dzięki temu pozostają w obiegu dłużej i nie wymagają tak częstej wymiany jak banknoty o niskich nominałach. To ważna przesłanka, by w wielu krajach najniższe nominały występowały wyłącznie w formie metalowej.

Ważną zaletą monet jest możliwość wykorzystania ich w automatach wrzutowych. Przez długi czas miały one w tym obszarze monopol, bo banknoty były zbyt lekkie i podatne na zniszczenia. Urządzenia samoobsługowe projektowano z myślą o rozpoznawaniu metalowych krążków po masie i wymiarach.

Ten monopol został przełamany przez nowoczesne metody płatności. W pojazdach ZTM w Warszawie można zapłacić kartą zbliżeniową, telefonem komórkowym lub przez Internet. Mimo to monety zdawkowe nadal pozostają popularnym środkiem w transakcjach o niskiej wartości.

Gdzie współcześnie wykorzystuje się metalowe znaki pieniężne?

Obecnie metalowe znaki pieniężne pełnią rolę uzupełniającą wobec banknotów i płatności bezgotówkowych. Ich główne zastosowania to drobne zakupy, opłaty parkingowe oraz urządzenia samoobsługowe.

Automaty wrzutowe i nowoczesne płatności

Automaty wrzutowe to klasyczne miejsce, w którym monety zdawkowe sprawdzają się najlepiej. Chodzi zarówno o automaty biletowe, jak i maszyny z napojami czy przekąskami. W urządzeniach tych liczy się szybka identyfikacja nominału na podstawie średnicy, grubości i masy monety.

Równocześnie coraz więcej automatów akceptuje alternatywne formy płatności. Przykładem są pojazdy warszawskiej komunikacji miejskiej, w których bilet można kupić bez użycia gotówki. To wygoda dla pasażerów, ale nie eliminuje całkowicie monet z użytku.

Produkcja mennicza i kontrola jakości

Każda moneta zdawkowa przechodzi rygorystyczną kontrolę jakości w mennicy. Sprawdza się między innymi masę, wymiary oraz czytelność wzoru. Dzięki temu automaty wrzutowe mogą bezbłędnie rozpoznawać poszczególne nominały.